Nhận định về việc phát triển nguồn nhân lực đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế, các nhà nghiên cứu về vấn này cho biết: Việt Nam đang bước vào quá trình đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế, tất yếu đang từng bước tiến tới chiếm lĩnh những thành tựu khoa học - công nghệ tiên tiến, vì thế đòi hỏi một lực lượng đông đảo nhân lực có trình độ và có khả năng làm việc trong môi trường công nghệ và cạnh tranh. Do vậy, phát triển nguồn nhân lực có khả năng thích ứng nhanh với những thay đổi nhanh chóng của công nghệ sản xuất là yếu tố then chốt bảo đảm nền kinh tế Việt Nam phát triển theo hướng hiện đại, bền vững.
Cơ hội và thách thức
Thống kê của Bộ Lao động, Thương binh và Xã hội (LĐ - TB và XH) cho thấy, sau khi gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), cơ hội việc làm và thu nhập cho người lao động của nước ta tăng lên rõ rệt. Thị trường lao động đã tạo việc làm cho trên 7,955 triệu người, tăng 2,88% so với 5 năm trước. Trong đó, trong nước đã tạo việc làm cho hơn 7,5 triệu người, tăng 2%; xuất khẩu lao động 419 nghìn người, tăng 23,93%; chính sách tiền lương cơ bản khắc phục phân phối bình quân. Tiền lương và thu nhập của người lao động đã tăng hơn 2 lần, từ 1,8 triệu đồng/người/tháng (năm 2006) lên 3,84 triệu đồng/người/tháng (năm 2011). Hệ thống dạy nghề cũng được phát triển theo quy hoạch và đến nay, cả nước có 136 trường cao đẳng nghề, 307 trường trung cấp nghề và 849 trung tâm dạy nghề. Năm năm sau khi gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), cả nước đã đào tạo nghề cho trên 8,2 triệu người, tăng 4%. Quy mô tuyển mới dạy nghề tăng 1,4% so với năm 2006; chất lượng học sinh tốt nghiệp các trường dạy nghề đã từng bước đáp ứng được yêu cầu thị trường lao động và có khoảng 70% học sinh tìm được việc làm sau khi ra trường.
Bộ LĐ - TB và XH đánh giá, sau khi Việt Nam gia nhập WTO, cơ hội việc làm và thu nhập người lao động tăng lên rõ rệt. Tuy nhiên chúng ta đang đứng trước tình trạng thiếu lao động có trình độ cao ở hầu hết các ngành, đặc biệt là những ngành công nghệ dịch vụ cao; thất nghiệp giảm nhưng dư thừa lao động ở một số ngành nghề vẫn xảy ra; lao động di cư từ nông thôn ra khu công nghiệp, thành thị tăng mạnh. Tác động của hội nhập đến việc làm của lao động nữ vẫn tiếp tục gia tăng; lao động nữ có trình độ tay nghề thấp đứng trước nguy cơ mất việc làm và giảm thu nhập nhiều hơn so với lao động nam.
Do thực hiện cam kết dỡ bỏ sự bảo hộ của Nhà nước, nhiều doanh nghiệp không còn nhận được sự hỗ trợ của Nhà nước đối mặt nguy cơ phá sản và tạo ra tình trạng mất việc làm cũng như giảm thu nhập của lao động làm việc tại khu vực nông nghiệp. Lao động trong các doanh nghiệp vừa và nhỏ gia tăng do số lượng doanh nghiệp vừa và nhỏ phát triển mạnh sau khi nước ta gia nhập WTO. Ngoài ra, mặc dù tiền lương và thu nhập của người lao động cũng được tăng lên từ đầu năm 2008 nhưng đến nay, đời sống người lao động bị ảnh hưởng khá nhiều bởi lạm phát; khoảng cách tiền lương giữa lao động làm việc có trình độ kỹ thuật cao và lao động giản đơn tăng mạnh. Cùng với việc thị trường lao động chưa phát triển đồng bộ, người lao động khó tiếp cận thông tin tuyển dụng, việc quản lý lao động còn yếu, nhất là trong theo dõi quan lý lao động nước ngoài tại Việt Nam . Hiện nay việc quản lý tiền lương trong doanh nghiệp còn bất cập; tranh chấp lao động có xu hướng tăng trong điều kiện kinh tế gặp khó khăn. Ngoài ra, nguồn lực đầu tư cho dạy nghề tuy có tăng nhưng chưa đáp ứng được yêu cầu phát triển dạy nghề về số lượng, chất lượng, cơ cấu ngành nghề, trình độ và sự thay đổi nhanh chóng về kỹ thuật, công nghệ trong sản xuất.
PGS.TS Đường Vinh Sường (Học viện Chính trị - Hành chính quốc gia Hồ Chí Minh) cho biết: Phát triển nguồn nhân lực ở nước ta hiện nay có vị trí đặc biệt quan trọng vì hai lý do. Thứ nhất là sau 25 năm đổi mới, nước ta đã giành được nhiều thành tựu lớn có ý nghĩa lịch sử, nay bước vào thời kỳ phát triển mới sau khi đã hội nhập toàn diện, sâu rộng vào nền kinh tế toàn cầu hóa, cơ hội và thách thức còn nhiều đòi hỏi phải có nguồn nhân lực thích ứng. Hai là thực trạng nguồn nhân lực hiện nay của nước ta khó cho phép tận dụng tốt cơ hội đang đến với đất nước. Nếu không mau chóng khắc phục được yếu kém này thì có nguy cơ khó vượt qua thách thức mới kéo dài sự tụt hậu của đất nước với nhiều hệ lụy nan giải.
Tạo lợi thế cạnh tranh dựa trên phát huy nguồn lực con người
Cũng theo PGS.TS Đường Vinh Sường, trong điều kiện toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế hiện nay, chất lượng nguồn lực và năng suất lao động của nước ta so với các nước khác còn thấp, khoảng cách phát triển chưa thu hẹp được nhiều. Nếu lấy thu nhập theo đầu người làm thước đo chung thì khoảng cách này đang có xu hướng rộng thêm. Chẳng hạn, GDP bình quân đầu người của Việt Nam chỉ bằng 27% so với Trung Quốc; bằng 2,1% so với Xinhgapo, bằng 3,6% so với Hàn Quốc và bằng 12% so với Malaixia… Hiện tại, khả năng phát triển kinh tế theo chiều rộng đã tới mức trần, nước ta đang đứng trước đòi hỏi phải bằng mọi cách chuyển từ lợi thế so sánh dựa trên lao động giá rẻ, dựa vào tài nguyên môi trường sang việc tạo ra lợi thế cạnh tranh chủ yếu dựa trên việc phát huy nguồn lực con người. Trước mắt, thời cơ đang đem lại cho đất nước khả năng đột phá sang một giai đoạn phát triển mới nhưng chúng ta đang vấp phải 3 trở ngại lớn. Đó là chất lượng nguồn nhân lực còn thấp; sự bất cập về kết cấu hạ tầng và vật chất kỹ thuật; thể chế về năng lực quản lý còn hẫng hụt nhiều mặt.
Bộ LĐ - TB và XH dự báo, trong giai đoạn 2011-2020, việc làm mới được tạo ra tiếp tục tăng trung bình 2,4-2,8% mỗi năm; bình quân mỗi năm tăng thêm 1,1-1,3 triệu việc làm. Thất nghiệp giảm còn gần 4,8% vào năm 2015 và 4,23% vào năm 2020 nhưng việc dư thừa lao động ở một số ngành như dệt may, gia dày, cao su, du lịch... vẫn có thể xảy ra do chịu ảnh hưởng trực tiếp của biến động kinh tế thế giới. Đặc biệt, nhiều doanh nghiệp vừa và nhỏ sản xuất hàng xuất khẩu thay thế có nguy cơ bị thu hẹp sản xuất hay đóng cửa nếu như sản xuất không đủ sức cạnh tranh. Tỷ trọng lao động nông nghiệp nông thôn năm 2015 sẽ giảm xuống còn 32,2% tương đương trên 12 triệu người; bình quân giảm khoảng 603 nghìn người trong giai đoạn 2011-2015 và 1.180 nghìn người giai đoạn 2016-2020. Trong giai đoạn này, tiền lương của người lao động vẫn có xu hướng tăng; khoảng cách tiền lương giữa lao động có trình độ kỹ thuật cao và lao động giản đơn ngày càng gia tăng. Về tiền lương của lao động trong khu vực hộ gia đình, tư nhân, tập thể nhìn chung cũng có xu hướng gia tăng nhưng thấp hơn so với doanh nghiệp đầu tư nước ngoài và nhà nước. Khoảng cách chênh lệch về thu nhập giữa người giàu nhất và người nghèo nhất cũng có xu hướng gia tăng nhưng với tốc độ chậm.
Để nguồn nhân lực đáp ứng yêu cầu trong tiến trình hội nhập, thời gian tới, Bộ LĐ - TB và XH tiếp tục phát triển đồng bộ thị trường lao động, nâng cao chất lượng dự báo và thông tin thị trường lao động. Cùng với việc quy hoạch, đầu tư nâng cao năng lực hoạt động của hệ thống trung tâm giới thiệu việc làm, phát triển cơ sở giao dịch và đưa vào sử dụng 4 trung tâm giới thiệu việc làm khu vực tại 4 vùng kinh tế trọng điểm, ngành lao động cũng tập trung mở rộng thị phần ở những thị trường xuất khẩu lao động hiện có và phát triển thị trường mới, nhất là thị trường có thu nhập cao, an toàn cho người lao động. Ngoài ra, Bộ LĐ - TB và XH cũng phát triển hệ thống dạy nghề theo hướng hiện đại hóa, chuẩn hóa, xã hội hóa và hội nhập khu vực quốc tế, trong đó tập trung rà soát điều chỉnh bổ sung quy hoạch mạng lưới dạy nghề đến năm 2020 phù hợp với chiến lược phát triển kinh tế - xã hội của đất nước, ngành, tiểu vùng; đầu tư xây dựng 40 trường dạy nghề chất lượng cao, trong đó có 12 trường đạt đẳng cấp quốc tế nhằm đáp ứng nhu cầu lao động kỹ thuật cao cho thị trường lao động trong nước, xuất khẩu lao động và chuyển dịch cơ cấu lao động. Đồng thời, mở rộng quy mô, nâng cao chất lượng, hiệu quả dạy nghề gồm đầu tư các nghề trọng điểm để đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao phục vụ phát triển các ngành kinh tế; phát triển mạnh các hình thức dạy nghề cho lao động nông thôn và chuyển dịch cơ cấu lao động đáp ứng yêu cầu hiện đại hóa nông nghiệp và xây dựng nông thôn mới.
Đỗ Thảo Nguyên/TTXVN
