Tái cấu trúc hiệu quả DNNN: Mấu chốt nằm ở cơ quan chủ quản

Để tái cấu trúc doanh nghiệp Nhà nước (DNNN) một cách hiệu quả, yếu tố quyết định nằm ở chính năng lực của các cơ quan chủ quản trong thực hiện vai trò và chức năng đại diện chủ sở hữu Nhà nước đối với các DN. Đó là ý kiến nhận định của nhiều chuyên gia tại Hội thảo “Tái cấu trúc đầu tư công và DNNN” do Viện Kinh tế Việt Nam tổ chức tại Hà Nội ngày 3/5.

* Tách bạch rõ hai chức năng

Theo Bộ Kế hoạch và Đầu tư, khu vực DNNN đang giảm cả về số lượng và tỷ trọng, năm 2005 với gần 8.200 DN, chiếm 3,6%, thì năm 2010 đã giảm xuống còn trên 3.300 DN, chiếm 1,15%. Sự suy giảm này cũng kéo theo số lượng lao động khu vực DNNN giảm từ 26,2% năm 2006 xuống còn 16,1% năm 2010.

Tuy nhiên, sự suy giảm số lượng và tỷ trọng của khu vực này là kết quả của chính sách đổi mới và phát triển DN khu vực này, hướng tới việc Nhà nước chỉ nắm giữ cổ phần chi phối trong các DN đang hoạt động ở các ngành quan trọng chủ chốt của nền kinh tế quốc dân.

TS. Trần Tiến Cường, Nguyên Trưởng Ban cải cách và Phát triển doanh nghiệp, Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương (CIEM) đánh giá, mặc dù đã có những cải tiến, điều chỉnh nhưng tình trạng phổ biến và kéo dài trong nhiều năm qua chính là có quá nhiều các cơ quan quản lý Nhà nước đồng thời là các chủ thể đại diện chủ sở hữu DNNN và vốn Nhà nước tại các DN. Thí dụ một số bộ như Bộ Tài chính, Bộ Nội vụ, Bộ Lao động, Thương binh và Xã hội… (có hoặc không có DNNN) nhưng cũng tham gia thực hiện hai chức năng này (thực hiện quản lý nhà nước theo lĩnh vực chức năng và tham gia thực hiện chức năng chủ sở hữu Nhà nước) hay như ở cấp địa phương, UBND các tỉnh vừa quản lý nhà nước đối với địa bàn, vùng lãnh thổ, vừa đại diện chủ sở hữu DNNN và vốn nhà nước thuộc địa bàn, vùng lãnh thổ.

Theo đánh giá, chính việc thiếu phân tách giữa hai chức năng tại các cơ quan nhà nước dẫn đến hệ quả là không rõ cơ quan nào là đại diện chủ sở hữu, là đầu mối của các cơ quan đại diện chủ sở hữu Nhà nước; có sự lấn sân từ quản lý Nhà nước sang quản lý của chủ sở hữu DNNN và ngược lại… Chính sự chồng chéo và không chuyên trách, chuyên nghiệp dẫn đến khó quy định rõ và phân xử trách nhiệm giữa những cơ quan đại diện chủ sở hữu này trong quá trình thực hiện. Vì vậy, để tái cấu trúc DNNN hiệu quả phải tháo gỡ được nút thắt này.

Nhận thức được hạn chế và trở ngại này, một yêu cầu không thể trì hoãn hơn nữa là nếu không nhanh tách bạch để xác định rõ đầu mối chủ sở hữu Nhà nước hoặc tổ chức có tính chuyên trách, chuyên nghiệp, có trách nhiệm thì tình trạng kém hiệu quả, thiếu trách nhiệm trong quản lý DNNN từ đó sẽ dẫn đến mất vốn, tài sản Nhà nước cũng như đầu tư công tràn lan.

* Nâng cao năng lực nội tại của DNNN

Đề án tái cấu trúc DNNN đã được Bộ Kế hoạch và Đầu tư xây dựng với mục tiêu sử dụng có hiệu quả hơn các nguồn lực trong DNNN. Đề án nhấn mạnh tới việc tái cơ cấu DNNN phải tiến hành đồng bộ, có hệ thống và đồng thời trên 3 lĩnh vực, bao gồm thay đổi các điều kiện của môi trường kinh doanh bên ngoài, thay đổi và hoàn thiện hệ thống quản trị và thay đổi cơ cấu, sắp xếp lại quản lý nhằm nâng cao hiệu quả nguồn lực mà các DNNN đang sử dụng nói chung và hiệu quả hoạt động của các DNNN nói riêng.

Việc thay đổi trên góp phần nâng cao năng lực nội tại của DNNN, tạo nên sức cạnh tranh của khu vực DN này trên góc độ là những chủ thể kinh doanh được coi là đóng vai trò chủ đạo.

Tuy nhiên, TS Phạm Thị Thu Hằng, Tổng Thư ký, Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam cho rằng, vai trò chủ đạo đó không thể được xây dựng dựa trên những ưu tiên, ữu đãi, đặc quyền, đặc lợi mà phải được xây dựng trong môi trường kinh doanh bình đẳng với các DN thuộc các thành phần kinh tế khác.

Vì vậy, Đề án tái cấu trúc DNNN đang hướng tới thay đổi điều kiện môi trường kinh doanh bên ngoài theo hướng áp đặt đầy đủ kỷ luật và nguyên tắc thị trường buộc các DNNN hoạt động theo cơ chế thị trường và cạnh tranh bình đẳng như các DN khác.

Theo TS Hằng, Nhà nước cần tiếp tục rà soát ngành nghề kinh doanh, xác định rõ những lĩnh vực Nhà Nước cần nắm giữ và không cần nắm giữ, xây dựng cơ chế vận hành cụ thể của mô hình quản lý Nhà nước đối với DNNN từ phương diện đại diện chủ sở hữu với lộ trình thực hiện rõ ràng.

Bên cạnh đó, cần tận dụng những lợi thế của các DNNN trong việc thực hiện các nhiệm vụ xã hội, kết hợp với chiến lược kinh doanh mang tính xã hội cao của các DN ngoài Nhà nước để khai thác mọi cơ hội của thị trường.

Quang Toàn/TTXVN