Đã có sự dịch chuyển của các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) từ đầu tư sản xuất tại VN sang nhập khẩu và phân phối lưu thông tại thị trường nội địa khi hàng rào thuế quan thu hẹp lại theo các cam kết WTO.
Điều này cũng đồng nghĩa với việc cả một thời gian dài, ngành công nghiệp phụ trợ của VN đã không đủ lớn mạnh để đủ sức cạnh tranh với hàng hoá các nước. Trong khi đó, các mặt hàng xuất khẩu chủ lực của VN vẫn mãi “thân phận” làm thuê, hưởng giá gia công thấp.
Tăng trưởng cao, thiếu bền vững
3 mặt hàng xuất khẩu chủ lực nằm trong “top 5” sản phẩm có giá trị XK trên 1 tỉ USD của VN là may mặc, thuỷ sản và điện tử được xem là có tốc độ tăng trưởng ngoạn mục trong thời gian qua - chỉ sau dầu thô, mặt hàng điện tử có kim ngạch XK sau giày da. Song thực chất, phần giá trị gia tăng thu được chỉ là đơn giá gia công, lấy công làm lãi. Năng suất lao động và hiệu quả sản xuất kinh doanh đang có chiều hướng giảm do mức độ cạnh tranh ngày càng khốc liệt và giá nguyên liệu đầu vào tăng cao.
Tại hội thảo “Năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp xuất khẩu VN” do Viện Nghiên cứu và Quản lý kinh tế Trung ương (CIEM) tổ chức ngày 19.4, các chuyên gia kinh tế CIEM đều nhận định: Hiện năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp XK VN đang nằm ở đáy của chuỗi giá trị toàn cầu.
Bà Nguyễn Thị Tuệ Anh - Ban Môi trường kinh doanh và năng lực cạnh tranh (CIEM) - cho biết: Việc thiếu chủ động về nguyên liệu, dẫn đến tỉ lệ NK nguyên liệu cao, mức độ đa dạng hóa sản phẩm cao, nhưng đa dạng hóa thị trường thấp đang đẩy các DN VN vào thế bị động, yếu sức cạnh tranh hơn các DN cùng XK mặt hàng tương tự, đặc biệt là DN các nước khu vực và Trung Quốc.
Theo kết quả khảo sát của CIEM, hiện ngành thuỷ sản có tới 70% sản lượng XK ở dạng sơ chế đông lạnh. Nhưng 1kg cá filet XK thu được 2,8USD, thì chi phí nguyên liệu đã ngốn 2,52USD, chỉ còn 28UScent/kg chênh lệch, bao gồm tất cả các chi phí sản xuất và lợi nhuận của doanh nghiệp. Với ngành điện tử, 99% sản phẩm XK thuộc khu vực FDI, nhưng do không có công nghiệp hỗ trợ phát triển nên không ít DN điện tử VN có nguy cơ rút khỏi sản xuất, chuyển sang nhập khẩu và phân phối sản phẩm ngoại khi ưu đãi thuế quan WTO có hiệu lực.
Thiết lập mạng liên kết sản xuất
Các chuyên gia kinh tế cho rằng, sở dĩ một thời gian dài VN có chính sách phát triển XK, nhưng chưa chú trọng nâng cao năng lực cho các DN XK, mới phát triển phần “ngọn” mà chưa quan tâm đến phần “gốc” khiến môi trường chính sách không đủ khuyến khích các DN XK nâng cao năng lực cạnh tranh.
Theo bà Nguyễn Thị Tuệ Anh, do chính sách hỗ trợ DN XK tuy nhiều, nhưng rải rác ở nhiều nơi và thiếu nhất quán; rời rạc, không khuyến khích liên kết sản xuất giữa DN FDI và DN trong nước để giảm chi phí. Chẳng hạn ngành điện tử, do công nghiệp hỗ trợ chưa phát triển, các DN điện tử trong nước chưa tạo thành mặt xích nội địa hóa linh phụ kiện cho các DN XK.
Hiện Fujitsu VN NK 100% linh kiện và nguyên vật liệu để sản xuất; Panasonic hay Sony Việt Nam chỉ nội địa hóa trong nước thùng carton và xốp, những chi tiết linh phụ kiện điện tử phải NK... Với ngành dệt - may, theo chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan, dù kim ngạch XK tăng cao nhưng hiệu quả hoạt động của các DN ngành này rất thấp, giảm dần từ năm 2007 đến nay. Bà cảnh báo: Cần xem lại năng lực cạnh tranh của dệt - may, điều này là đáng lo chứ không vội mừng”.
Để nâng cao sức cạnh tranh cho DN XK, các chuyên gia cho rằng, cần xây dựng chiến lược cạnh tranh dài hạn, trong đó chú trọng các nguyên tắc: Hình thành mạng liên kết sản xuất - tạo điều kiện tối đa cho DN XK phát triển các sản phẩm có giá trị gia tăng cao hơn, hàm lượng công nghệ cao, giảm chi phí, tăng năng suất lao động; bên cạnh đó, các DN cần đẩy mạnh đa dạng hóa thị trường và sản phẩm; nâng thị phần XK đối với các mặt hàng chế biến, chế tác mà VN còn lợi thế so sánh.
Theo laodong.com.vn
