Hiệp định TTIP, vấn đề giải quyết tranh chấp đầu tư nhà nước và Trung Quốc

US-EU2

Viễn cảnh cơ chế giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư với nhà nước (ISDS) được đưa vào Hiệp định Đối tác Thương mại và Đầu tư xuyên Đại Tây Dương (TTIP) đã tạo ra một cuộc tranh luận đa chiều tại Liên minh châu Âu (EU).

Các nhà phê bình cho rằng cơ chế ISDS là không cần thiết vì các nhà đầu tư Mỹ có thể nhận được sự đối xử công bằng từ các tòa án EU và ngược lại.

Trong khi đó, những người ủng hộ lại cho rằng việc đưa ISDS vào hiệp định là cần thiết vì sẽ tạo ra những giá trị nền tảng cho các hiệp định trong tương lai. Điển hình là trường hợp Trung Quốc: việc loại bỏ ISDS ra khỏi TTIP sẽ khiến hiệp định đối tác toàn diện hiện EU đang đàm phán với Trung Quốc gặp nhiều khó khăn.

Ông Karel De Gucht - Bộ trưởng Thương mại EU phát biểu tại Nghị viện Châu Âu vào tháng 7/2015: "Tôi cho rằng sẽ là khó khăn cho chúng tôi nếu né tránh điều khoản ISDS với Mỹ bởi vì điều này là nguy hiểm và một ngày nào đó chúng tôi cũng buộc phải đưa các điều khoản tương tự vào các hiệp định thương mại khác ví dụ như với Trung Quốc". Tờ Financial Times đồng ý với quan điểm này và cảnh báo rằng nếu các cơ chế giải quyết tranh chấp đầu tư không được đưa vào hiệp định, việc bảo vệ nhà đầu tư tại Trung Quốc hay trong TTIP có thể sẽ rất rủi ro.

Tuy nhiên, chúng tôi không đồng ý với quan điểm này:

Thứ nhất, Trung Quốc đã ký kết các thỏa thuận đầu tư với những ràng buộc giải quyết tranh chấp theo cơ chế trọng tài trong hơn 15 năm qua. Không giống như những quốc gia đang phát triển khác vốn ngày càng hoài nghi về cơ chế này, Bắc Kinh lại là nước ủng hộ mạnh mẽ cơ chế này nhằm bảo vệ sự tăng giá của các khoản đầu tư ra nước ngoài của mình. Các khoản đầu tư của Trung Quốc bị nhiều nghi ngờ trong những năm gần đây từ nhiều nước khác nhau và cơ chế trọng tài là một trong những công cụ để Bắc Kinh điều chỉnh các giới hạn không mong muốn. Trong năm 2012, một công ty bảo hiểm lớn của Trung Quốc là Ping An đã dựa trên điều khoản đầu tư để đệ đơn kiện chính phủ Bỉ là một ví dụ điển hình.

Thứ hai, cả EU và Trung Quốc đều không đợi đến lúc TTIP trở thành hiện thực mới tiến hành đàm phán hiệp định đầu tư toàn diện. Đáng chú ý, cả 2 bên đều tuyên bố sẽ đẩy nhanh tốc độ đàm phán nhằm đạt được hiệp định này trước khi TTIP có kết quả cuối cùng. Đàm phán hiệp định đầu tư song phương Mỹ - Trung đang gặp khó khăn khi Bắc Kinh vẫn còn do dự về việc liệu có áp dụng cơ chế giải quyết tranh chấp đầu tư ISDS cho các vấn đề phát sinh trước khi thành lập. Điều này xuất phát một phần từ việc mâu thuẫn về mức độ tự do hóa giữa Bộ Thương mại và Ủy ban cải cách phát triển quốc gia Trung Quốc. Tuy nhiên, những khác biệt này không liên quan nhiều đến các cuộc đàm phán với Brussels, Bắc Kinh không phản đối việc đưa cơ chế ISDS vào hiệp định nhằm bảo vệ các nhà đầu tư đã thực sự đầu tư tại Trung Quốc. Do đó, có thể Trung Quốc sẽ sẵn sàng chấp nhận cách tiếp cận mà gần đây EU đã sử dụng với Canada đó là tranh chấp đầu tư được giới hạn kể từ giai đoạn sau khi thành lập.

Cuối cùng, cần chú ý đến Hiệp định thương mại tự do Trung Quốc - Australia mới kết thúc đàm phán vào tháng 11/2014. Australia đã phản đối việc bao hàm cơ chế giải quyết tranh chấp đầu tư trong hiệp định thương mại tự do với Mỹ vào năm 2005, nhưng Chính quyền thủ tướng Abbott hiện đang xem xét cơ chế này theo nguyên tắc tùy từng trường hợp cụ thể. Và trong hiệp định với Trung Quốc điều khoản này đã được đưa vào hiệp định. Chính phủ Australia đề cập đến hiệp định với Trung Quốc như sau: "Các nghĩa vụ đầu tư trong hiệp định thương mại tự do Trung Quốc - Australia được thực thi trực tiếp bởi các nhà đầu tư Trung Quốc và Australia thông qua cơ chế giải quyết tranh chấp ISDS".

Bắc Kinh đã không nản chí nhằm đưa cơ chế giải quyết tranh chấp đầu tư vào hiệp định với những nước trước đó không ký các điều khoản tương tự với Mỹ. Điều này cho thấy, sự đồng ý của Trung Quốc trong vấn đề ISDS phụ thuộc vào bản chất của các hiệp định bảo hộ đầu tư giữa các nước phát triển.

Tác giả: Axel Berger - hiện làm việc cho Chương trình đàm phán hiệp định đầu tư EU -Trung Quốc đồng thời là nhà nghiên cứu tại Viện phát triển Đức. Lauge Poulsen là giảng viên Kinh tế chính trị quốc tế, Đại học London.

Theo http://www.bilaterals.org/ - PC

Từ khóa: Hiệp định TTIP, giải quyết tranh chấp, đầu tư nhà nước, Trung Quốc