Các hiệp định thương mại khu vực phát triển mạnh

Trong khi các hiệp định thương mại tự do song phương, được coi như một công cụ để thúc đẩy mở cửa thị trường và xây dựng quy tắc thương mại, đang phát triển nở rộ trên toàn cầu thì cùng với đó, các nước cũng đang nỗ lực để thiết lập các hiệp định thương mại khu vực và các liên minh kinh tế.

Nhiều năm qua, do các hiệp định thương mại đa phương trong phạm vi Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) gặp nhiều trắc trở nên các nước chuyển sang nỗ lực thiết lập các hiệp định khu vực. Mặc dù trong số đó, nhiều hiệp định đang gặp không ít khó khăn nhưng trong năm 2015, chúng ta có thể chứng kiến một số hiệp định đạt được tiến bộ đáng kể. Các hiệp định này sẽ có tác động không nhỏ đối với thương mại toàn cầu. Đây là cơ hội cho các nước đang tìm cách đa dạng hóa các đối tác thương mại và chắc chắn họ sẽ theo dõi chặt chẽ tiến độ của các hiệp định nhằm tận dụng lợi thế những nước đi tiên phong.

Liên minh kinh tế Á-Âu

Trước hết là khối Liên minh Kinh tế Á-Âu (EEU). Khối này vẫn còn đang trong giai đoạn hình thành ban đầu. Các nước SNG đã thành lập một cộng đồng kinh tế vào năm 2001 với mục đích tạo ra một thị trường chung toàn diện. Tuy nhiên, vì tiến trình thiết lập cộng đồng kinh tế này không đạt nhiều tiến bộ, các nhà lãnh đạo các nước đã nhóm họp tại Minsk vào tháng 10/2014 và chính thức hủy bỏ cộng đồng kinh tế 14 năm tuổi để mở đường cho việc thành lập EEU, khối thị trường chung lớn nhất trong khu vực Liên Xô cũ.

Văn kiện thành lập EEU được ký kết ngày 1/1 vừa qua. Văn kiện quy định các điều khoản cơ bản giữa Nga, Belarus và Kazakhstan về tự do hóa hàng hóa, dịch vụ, vốn và lao động đồng thời thực hiện các chính sách chung, đồng bộ, thống nhất trong các lĩnh vực kinh tế chủ chốt như năng lượng, công nghiệp, nông nghiệp và giao thông vận tải.

EEU đang tìm cách cạnh tranh với Liên minh châu Âu và cố gắng trở thành tổ chức mạnh nhất về hợp tác kinh tế khu vực trong khối các nước Liên Xô cũ. Armenia vừa quyết định tham gia EEU. Kyrgyzstan dự kiến sẽ gia nhập vào ngày 1/5 tới và nhiều nước khác có khả năng sẽ tiếp tục tham gia.

Nhiều nước phương Tây cho rằng EEU chỉ đơn giản là một phiên bản khác của Liên Xô. EEU thực sự là một khối kinh tế hùng mạnh, chiếm 1/5 trữ lượng khí đốt và khoảng 15% trữ lượng dầu thô của thế giới. Năm mới 2015 vừa bắt đầu, EEU là một khối kinh tế mới có vị trí địa chính trị mạnh mẽ đang thực sự nổi lên và các thị trường mới nổi khác bắt đầu chú ý nhiều hơn đến EEU.

Hiệp định quan hệ đối tác xuyên Thái Bình Dương

Hiệp định quan hệ đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP) - hiệp định được bàn luận nhiều nhất trong năm 2014 - đề ra các quy tắc đầu tư và thương mại trong khu vực. Mặc dù TPP được thúc đẩy mạnh mẽ trong thời gian gần đây nhưng dường như đang bị mắc kẹt trong tình trạng lấp lửng. Tính đến nay, có 12 quốc gia trong toàn khu vực châu Á-Thái Bình Dương tham gia đàm phán TPP: Australia, Brunei Darussalam, Canada, Chile, Nhật Bản, Malaysia, Mexico, New Zealand, Peru, Singapore, Hoa Kỳ và Việt Nam. Hàn Quốc đã bày tỏ sự quan tâm tham gia TPP nhưng cho đến nay chưa đạt được tiến bộ nào đáng kể.

TPP hướng tới mục tiêu "tăng cường thương mại và đầu tư giữa các nước đối tác TPP, thúc đẩy đổi mới, tăng trưởng và phát triển kinh tế, hỗ trợ tạo ra và duy trì việc làm".

Nếu đạt được mục tiêu này, TPP có khả năng sẽ loại bỏ thuế quan và các hàng rào phi thuế quan đối với thương mại và đầu tư giữa các nước thành viên và có thể coi như là một khuôn mẫu cho một hiệp định thương mại trong tương lai giữa các thành viên APEC và các quốc gia có tiềm năng khác.

Hơn 20 chương của TPP đang được thảo luận trong các cuộc đàm phán. Trong nhiều trường hợp, các quy định đang được thương lượng trong TPP còn được coi là chặt chẽ hơn so với các quy định của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO).

Các quốc gia đối tác đàm phán TPP bao gồm các nước công nghiệp tiên tiến, các nước thu nhập trung bình và các nền kinh tế đang phát triển. Nếu được thực hiện, TPP có thể thúc đẩy cải cách và tái cơ cấu nền kinh tế của một số nước thành viên. TPP cũng có khả năng thúc đẩy tăng trưởng kinh tế trong khu vực.

Sau 20 vòng đàm phán TPP chính thức được tổ chức nhưng các nước thành viên vẫn chưa đạt được sự đồng thuận về một số vấn đề gây tranh cãi như các sở hữu trí tuệ và tự do hóa thị trường nông sản. Một vấn đề khó khăn nữa là Mỹ chưa giải quyết được những khó khăn chính trị trong nước liên quan đến việc thúc đẩy Quốc hội Mỹ thông qua Quyền đàm phán nhanh (TPA).

Hiệp định thương mại và đầu tư xuyên Đại Tây Dương

Hiệp định thương mại và đầu tư xuyên Đại Tây Dương (TTIP) thường được coi là "siêu hiệp định", hiện đang được đàm phán giữa Liên minh châu Âu (EU) và Mỹ. Quá trình đàm phán bắt đầu từ tháng 7/2013 nhưng gặp phải rất nhiều sự phản đối từ các tổ chức xã hội và công đoàn ở châu Âu.

Mục tiêu của hiệp định TTIP là để tăng cường quan hệ thương mại và đầu tư giữa EU và Mỹ vì nhiều tiềm năng của một thị trường chung xuyên Đại Tây Dương chưa được khai thác và tận dụng hết. TTIP được kỳ vọng sẽ tạo thêm nhiều công ăn việc làm và thúc đẩy tăng trưởng thông qua việc tạo ra thêm nhiều cơ hội tốt thâm nhập vào thị trường Mỹ, khả năng tương thích chính sách cao hơn giữa EU và Mỹ và mở đường cho việc thiết lập các tiêu chuẩn toàn cầu.

TTIP cũng hướng tới xóa bỏ thuế quan và các hạn chế khác đối với thương mại hàng hóa, tự do hóa hoạt động thương mại dịch vụ, tạo ra khung pháp lý bảo vệ và môi trường tốt nhất có thể cho các nhà đầu tư châu Âu tại Mỹ, tăng cường tiếp cận thị trường mua sắm công của Mỹ.

Các cuộc đàm phán TTIP cũng thảo luận điều kiện mở cửa cả hai thị trường dịch vụ, đầu tư và mua sắm công, định hình quy tắc thương mại toàn cầu. Vòng đàm phán thứ 7 về hiệp định TTIP vừa được tổ chức vào ngày 3/10/2014.

Liên minh châu Âu và Mỹ chiếm khoảng 1/2 GDP toàn cầu và 1/3 kim ngạch thương mại toàn thế giới. Theo ước tính mới nhất, hiệp định TTIP toàn diện và đầy tham vọng giữa EU và Mỹ có thể mang lại lợi ích hàng năm đáng kể cho Mỹ và EU. GDP của EU sẽ tăng thêm 0,5% và GDP của Mỹ tăng 0,4% hàng năm từ nay tới năm 2027. Quãng đường đi tới ký kết TTIP còn khá dài nhưng năm 2015, TTIP có thể đạt được một số tiến bộ. Nhiều nước đang theo dõi sát sao quá trình đàm phán hiệp định này.

Khu vực Thương mại Tự do Thái Bình Dương

Lộ trình thiết lập Khu vực thương mại tự do châu Á-Thái Bình Dương (FTAAP) đã được phác thảo ra tại Hội nghị Thượng đỉnh Diễn đàn Hợp tác Kinh tế châu Á-Thái Bình Dương tổ chức gần đây tại Bắc Kinh.

Bộ trưởng của 21 nước thành viên APEC đã nhất trí "khởi động và thúc đẩy toàn diện, có hệ thống quá trình thành lập FTAAP".

Trong Tuyên bố chung của Hội nghị thượng đỉnh, các nước đều cho rằng hệ thống thương mại đa phương dựa trên luật quốc tế sẽ vẫn là một nền tảng quan trọng của APEC. FTAAP cần được xây dựng trên cơ sở hỗ trợ và bổ sung cho hệ thống thương mại đa phương này.

"FTAAP không nên chỉ là hiệp định tự do hóa thương mại theo nghĩa hẹp. Đây phải là một hiệp định tổng hợp, toàn diện, chất lượng cao thế hệ mới, giải quyết được các vấn đề khó khăn trong thương mại và đầu tư", Tuyên bố chung nhấn mạnh.

Các nước đang thực hiện một nghiên cứu chung về các vấn đề liên quan đến việc hiện thực hóa FTAAP trên cơ sở cập nhật các nghiên cứu hiện nay và trước đây, phân tích lợi ích tiềm năng và chi phí kinh tế - xã hội tiềm tàng, đánh giá quá trình thực hiện các FTA còn hiệu lực trong khu vực. Nghiên cứu chung này sẽ kết thúc và được công bố vào cuối năm 2016.

Các nước thành viên FTAAP chiếm 40 % dân số thế giới, 54% tổng sản lượng kinh tế thế giới và 44% tổng kim ngạch thương mại toàn cầu. Nếu FTAAP trở thành hiện thực, khu vực này sẽ trở thành một thực thể rất hùng mạnh.

Quá trình hình thành FTAAP có thể rất mất thời gian nhưng được sự quan tâm của Trung Quốc, quá trình này có thể tiến nhanh hơn so với TPP.

Hiệp định Đối tác kinh tế toàn diện khu vực

Hiệp định đối tác kinh tế toàn diện khu vực (RCEP) là FTA giữa 16 nước, bao gồm 10 nước Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á - Brunei, Campuchia, Indonesia, Lào, Malaysia, Myanmar, Philippines, Singapore, Thái Lan và Việt Nam – cùng 6 bên đối tác FTA của ASEAN: Australia, Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản, New Zealand và Hàn Quốc.

Các cuộc đàm phán về hiệp định này bắt đầu từ năm 2013 và được dự kiến sẽ ký kết vào cuối năm nay.

RCEP sẽ thúc đẩy hội nhập kinh tế rộng lớn hơn, hỗ trợ phát triển kinh tế công bằng và tăng cường hợp tác kinh tế giữa các nước thành viên. Hiệp định này bao gồm các điều khoản thương mại hàng hoá, thương mại dịch vụ, đầu tư, hợp tác kinh tế và kỹ thuật, sở hữu trí tuệ, cạnh tranh, giải quyết tranh chấp và các vấn đề khác.

Vòng đàm phán RCEP thứ sáu đã được tổ chức tại New Delhi trong tuần đầu tiên tháng 12 năm ngoái. Tuy nhiên, các thành viên vẫn chưa đồng ý về một cơ chế chung cho các cuộc đàm phán.

Nếu thành công, hiệp định này sẽ tạo ra một khối thương mại tự do khu vực lớn nhất thế giới, chiếm gần 45% dân số thế giới với tổng sản lượng kinh tế 21.300 tỷ USD.
Tính đến nay, các nước không chắc chắn RCEP sẽ cán đích đúng thời hạn cuối năm 2015 nhưng những điều bất ngờ luôn luôn có thể xảy ra.

Cộng đồng Kinh tế ASEAN

Cộng đồng kinh tế ASEAN (AEC) hướng tới mục tiêu biến ASEAN trở thành một thị trường và cơ sở sản xuất duy nhất. Thông qua các cơ chế và biện pháp mới, ASEAN sẽ trở nên năng động và cạnh tranh hơn, thực hiện tốt hơn các sáng kiến kinh tế hiện nay; thúc đẩy hội nhập khu vực trong các lĩnh vực ưu tiên; tạo điều kiện cho các doanh nhân, lao động có tay nghề cao di chuyển tự do trong khu vực và tăng cường hợp tác xây dựng các cơ chế, thể chế.
Lĩnh vực hợp tác chính của AEC dự kiến bao gồm: một thị trường và cơ sở sản xuất duy nhất; một khu vực kinh tế cạnh tranh cao và phát triển kinh tế công bằng, hội nhập đầy đủ vào nền kinh tế toàn cầu.

Mặc dù ASEAN đã trải qua một chặng đường dài hướng tới thực hiện mục tiêu của mình nhưng những khó khăn thử thách phía trước vẫn còn rất nhiều khiến AEC có thể bỏ lỡ thời hạn thành lập vào cuối năm 2015.

Liên minh các quốc gia Nam Mỹ

Liên minh các quốc gia Nam Mỹ (UNASUR) là một tổ chức kinh tế khu vực trên cơ sở sáp nhập hai tổ chức: Mercosur và Cộng đồng các quốc gia Andean và cũng là một phần của một quá trình hội nhập kinh tế Nam Mỹ. Liên minh này được xây dựng dựa trên mô hình Liên minh châu Âu, thành lập tại thủ đô Brasilia (Brazil) vào ngày 23/5/2008 và có hiệu lực từ ngày 11/3/2011 nhưng quá trình hội nhập đầy đủ vẫn chưa diễn ra.

Ngày 05/12/2014, 12 nước thành viên của Liên minh các quốc gia Nam Mỹ - Bolivia, Colombia, Ecuador, Peru, Argentina, Brazil, Paraguay, Uruguay, Venezuela, Chile, Guyana và Suriname - công bố các đề xuất mới nhân cuộc họp thượng đỉnh tại Ecuador, trong đó có đề xuất thiếp lập quy chế công dân Nam Mỹ, và được tự do di chuyển trong khối. Trụ sở thường trực mới của Liên minh đặt tại thủ đô Quito của Ecuador.

Một phần của đề xuất này là tạo ra một "hộ chiếu duy nhất" và thừa nhận trình độ đại học của nhau nhằm tạo điều kiện cho người dân Nam Mỹ có thể sống, làm việc và học tập tại bất kỳ quốc gia UNASUR nào, bảo vệ các quyền lợi hợp pháp của người di cư - tương tự như các nguyên tắc về quyền tự do di chuyển của các công dân Liên minh châu Âu (EU).

Các đề xuất này cũng đặt nền tảng cho quá trình hội nhập tài chính, chẳng hạn như thành lập Ngân hàng Nam Mỹ và Quỹ dự trữ, thiết lập hệ thống trao đổi tiền tệ để hạn chế tối đa việc sử dụng đồng USD trong hoạt động thương mại của Liên minh, hình thành một cơ quan giải quyết tranh chấp tài chính và một đồng tiền chung trong trung hạn.

Khu vực thương mại tự do châu Phi

Sau một thời gian dài bị đánh giá hiệu quả thấp, Cộng đồng Đông Phi, Khối thị trường chung Đông Phi và Trung Phi và Cộng đồng phát triển Nam châu Phi đã bắt đầu các vòng đàm phán sáp nhập nhằm hình thành một Khu vực thương mại tự do duy nhất trên lục địa này.
Khu vực thương mại tự do châu Phi dự kiến sẽ đi vào hoạt động từ cuối năm 2017 với các nước thành viên bao gồm: Angola, Botswana, Burundi, Comoros, Djibouti, Cộng hòa Dân chủ Congo, Ai Cập, Eritrea, Ethiopia, Kenya, Lesotho, Libya, Madagascar, Malawi, Mauritius, Mozambique, Namibia, Rwanda, Seychelles, Swaziland, Nam Phi, Sudan, Tanzania, Uganda, Zambia và Zimbabwe.

Trong tháng 10/2014, các nước đã đồng ý khởi động đàm phán FTA ba bên nhằm mục đích thúc đẩy tăng trưởng kinh tế của các khu vực cũng như toàn bộ lục địa châu Phi. FTA ba bên này sẽ bao gồm 26 quốc gia thành viên từ ba khối kể trên với quy mô dân số 625 triệu người và tổng sản lượng kinh tế 1.200 tỷ USD. Một nửa số thành viên của Liên minh châu Phi tham gia FTA này.
Khu vực thương mại tự do châu Phi dự báo sẽ tạo cơ hội rất lớn cho các doanh nghiệp, thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài. Cộng đồng doanh nghiệp cũng sẽ được hưởng lợi, chi phi kinh doanh giảm đáng kể khi các quy định thương mại trong khu vực thương mại tự do bao trùm 26 nước này được cải cách và hài hòa hóa.

Hiệp định Quan hệ kinh tế chặt chẽ hơn ở Thái Bình Dương – PACER Plus

Hiệp định Quan hệ kinh tế chặt chẽ hơn ở Thái Bình Dương (PACER Plus) là một hiệp định khung nhằm mục đích từng bước tăng cường tự do hóa thương mại và đầu tư ở khu vực Thái Bình Dương rộng lớn.

Những nước tham gia đàm phán PACER bao gồm: Australia, Quần đảo Cook, Liên bang Micronesia, Fiji, Kiribati, Nauru, New Zealand, Niue, Pala, Papua New Guinea, Cộng hoà Quần đảo Marshall, Samoa, Quần đảo Solomon, Tonga, Tuvalu và Vanuatu.

Quá trình đàm phán PACER Plus đã được bắt đầu vào tháng 8/2009. Một loạt các cuộc họp về PACER PLus đã được tổ chức tại Fiji trong tháng 12/2014 nhằm thúc đẩy tiến trình đàm phán. Hiệp định này được kỳ vọng sẽ thúc đẩy khu vực tư nhân phát triển, tạo ra các cơ hội tăng trưởng kinh tế và việc làm và giúp các nền kinh tế Thái Bình Dương xích lại gần nhau hơn.

Hai nước Australia và New Zealand đóng vai trò chính trong quá trình hình thành hiệp định này. Hiện nay, giữa các nước thành viên vẫn còn nhiều bất đồng cần tháo gỡ.

Theo bloomberg.com

Từ khóa: hiệp định thương mại, khối Liên minh Kinh tế Á-Âu , EEU, TPP, Thái Bình Dương, TTIP, FTAAP, RCEP