Đã đến lúc thay đổi cái nhìn về thương mại toàn cầu

Các thể chế đang quản lý hệ thống thương mại thế giới và suy nghĩ của chúng ta về thương mại đang quay lại thời kỳ sơ khai. Nếu không suy nghĩ lại các vấn đề căn bản, có khả năng chúng ta đang phá hủy dần các thể chế quốc tế quan trọng nhất, đánh mất những cơ hội tuyệt vời để cải thiện đời sống người dân trên toàn cầu và phương Tây sẽ bị đặt ra ngoài quá trình phát triển các thể chế hiện đại.

GATT (Hiệp ước chung về thuế quan và mậu dịch) và WTO (Hiệp định thành viên Tổ chức thương mại thế giới) đã đưa thế giới trở về kỷ nguyên đơn giản hơn khi nó chỉ tiếp cận vấn đề thương mại theo cách mà nhà kinh tế học Ricardo đã nói - hàng hóa được sản xuất tại một nước và được tiêu thụ tại một nước. Ví dụ, nếu Bồ Đào Nha có lợi thế sản xuất rượu và Anh có lợi thế sản xuất hàng may mặc, sẽ là có lợi cho cả 2 nước nếu cắt giảm các loại rào cản và tăng cường thương mại. Đó là cách mà mô hình 2 quốc gia (two-country model) hoạt động tương đối tốt cho đến năm 1978, thời điểm Trung Quốc bắt đầu mở cửa và thành lập các đặc khu kinh tế xuyên biên giới từ Hong Kong.

Đến thập niên cuối cùng của thế kỷ 20, sản xuất đã trở thành một quy trình toàn cầu phức tạp. Ý tưởng tăng hiệu quả thông qua cắt giảm các rào cản thương mại vẫn là suy nghĩ logic và có giá trị, tuy nhiên chính sách để thực thi các ý tưởng đó đã bắt đầu không rõ ràng.

Một chiếc máy tính xách tay hoặc một chiếc điện thoại thông minh ngày nay được tạo nên bởi 15 - 20 quốc gia. Nếu áp dụng tư duy thương mại cũ trong trường hợp này sẽ tạo ra các nhầm lẫn và kết quả là các chính sách tồi sẽ ra đời. Một chiếc máy tính được làm bởi 17 quốc gia nhưng có thể được lắp ráp tại Trung Quốc với mức giá 2 USD cho tiền công và sau đó được xuất sang Mỹ. Tuy nhiên mô hình 2 quốc gia có thể làm cho các đại biểu quốc hội phản ứng như thể Trung Quốc đã xuất khẩu mặt hàng trị giá 1.500 USD vào thị trường Mỹ. Điều này thúc đẩy cho chủ nghĩa bảo hộ, làm giảm sự hỗ trợ cho tự do hóa thương mại đa phương và góp phần tạo ra sự phân hóa trong cơ chế thương mại toàn cầu. Bởi vì rất khó khăn để tiếp tục tiến trình tự do hóa thương mại, nhiều quốc gia cảm thấy cần làm sâu sắc hơn các hình thức hội nhập ở cấp độ khu vực và do đó làm phân hóa hơn nữa các cơ chế thương mại ở cấp độ toàn cầu.

Các cuộc đàm phán thương mại song phương và khu vực ngày nay tập trung nhiều vào “quy tắc xuất xứ” với trung bình 500 trang quy định về quy tắc xuất xứ trong một hiệp định thương mại. Vì mỗi quốc gia lại ký kết nhiều hiệp định thương thương mại nên các doanh nghiệp có thể thấy các quy định này quá phức tạp vì vậy để đơn giản họ chấp nhận trả mức thuế cao hơn thay vì cố gắng hoàn tất các loại giấy tờ phức tạp để chứng minh hàng hóa đạt được các điều kiện về quy tắc xuất xứ. Sự phức tạp của hệ thống thương mại đã phân biệt đối xử với các nền kinh tế nhỏ và mở cửa như Singapore và cũng phân biệt đối xứ đối với các doanh nghiệp nhỏ không có bộ phận kế toán hùng hậu. Vì không thể áp dụng cho cả chuỗi sản xuất toàn cầu nên hệ thống này bắt đầu chống lại chính nó.

Hơn nữa, việc bổ sung hơn một tỷ người vào lực lượng lao động toàn cầu đã kéo tiền lương ở các nước phương Đông xuống mức rất thấp và làm trầm trọng hơn tình trạng mất cân bằng của cán cân thương mại giữa phương Đông và phương Tây. Điều này không thúc đẩy các nước phương Tây theo đuổi mạnh mẽ các hiệp định toàn cầu vốn có mục tiêu là loại bỏ sự mất cân bằng này.

Bị choáng ngợp bởi hàng xuất khẩu Trung Quốc, các nước phương Tây đã có những nỗ lực để cấu trúc lại hệ thống thương mại toàn cầu. Hiệp định quan hệ đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP) và Hiệp định Thương mại đầu tư xuyên Đại Tây Dương (TTIP) đều tìm cách loại bỏ nền kinh tế lớn thứ 2 thế giới ra khỏi các liên minh này.

Hiệp định TPP đã quá chú trọng đến các vấn đề địa chính trị khi có thành viên là Nhật Bản, mặc dù nền kinh tế Nhật có độ mở ít hơn nhiều so với Trung Quốc và mức độ sẵn sàng cải cách cũng thấp hơn khi áp lực từ các nhóm lợi ích trong lòng nước Nhật là lớn hơn nhiều so với Trung Quốc. Với những căng thẳng vốn có giữa Trung Quốc và Nhật Bản, điều này giống như một phần trong chiến lược cô lập Trung Quốc.

Trong khi chúng ta vẫn còn lúng túng với khái niệm sản xuất toàn cầu, chúng ta cũng đồng thời đối mặt với khái niệm tiêu dùng toàn cầu. Thay vì nhìn thế giới sẽ phải gánh thêm 1 tỷ lao động mới, chúng ta cần nhìn thế giới sẽ có 2 tỷ hoặc nhiều hơn số người tiêu dùng thuộc tầng lớp trung lưu, chủ yếu ở khu vực chấu Á và đặc biệt là Trung Quốc.

Tuy nhiên, truyền thông, các nhóm lợi ích và các chính trị gia phương Tây vẫn bị ám ảnh bởi những vấn đề của quá khứ. Điều này có thể làm cho phương Tây lãng phí những cơ hội tuyệt vời, cụ thể là sự bùng nổ tiêu dùng từ Trung Quốc, Ấn Độ và các thị trường mới nổi khác. Nó cũng có thể làm chậm khả năng thích ứng với thử thách của thời đại mới: động lực công nghệ có thể tạo ra những rô-bốt làm việc thay cho con người, quá trình tự động hóa, mạng internet, công nghệ in ấn 3D có thể biến hàng tỷ người trên thế giới trở thành mất việc làm.

Chúng ta cần phải giải quyết các vấn đề của thế giới như nó đang và sẽ là, không phải là thế giới của các thế hệ trong quá khứ. Trong tiến trình đó, WTO vẫn là một thể chế quan trọng trong nền kinh tế sôi động của toàn cầu. Nếu không có cơ chế giải quyết tranh chấp của WTO, chiến tranh thương mại sẽ xảy ra ở khắp mọi nơi. Bằng cách cho phép WTO tan rã và đổ lỗi cho quá khứ, chúng ta có khả năng quay trở lại hệ thống thương mại thời điểm trước chiến tranh thế giới lần thứ 2. Chúng ta cần một cấu trúc đa phương, hiện đại để nâng cao vai trò của WTO chứ không phải đưa hệ thống thương mại và đầu tư toàn cầu đi lùi vì những thất bại trong việc định hình thế giới mới.

Hiện nay, thế giới đang ở trong thời điểm có tính bước ngoặc. Thất vọng với các thể chế hiện tại, ám ảnh bởi những vấn đề xưa cũ đã làm cho tiến trình đàm phán TPP hay TTIP bị trì hoãn hoặc có thể thất bại; ngược lại nếu thành công, việc các hiệp định này đạt được mà không có sự tham gia của Trung Quốc có thể cũng chỉ là một chiến thắng mang tính tượng trưng. Nếu phương Tây tiếp tục thất bại trong việc xác định đâu là vấn đề thực sự trong sản xuất - tiêu dùng của toàn thế giới và vai trò quan trọng của Trung Quốc thì hệ thống thương mại thế giới có thể sẽ được dẫn dắt bởi những nền kinh tế năng động nhất tham gia Hiệp định Đối tác kinh tế toàn diện khu vực (RCEP) - vốn được thúc đẩy bởi các nền kinh tế mới nổi của châu Á.

Theo http://www.eastasiaforum.org -PC

Tác giả: William H. Overholt – Chuyên viên cao cấp thuộc Trung tâm châu Á của Harvard. Bài viết này thể hiện quan điểm cá nhân của ông Overholt.