Đàm phán, ký kết FTA: Xu hướng chuyển dịch sang phi thương mại

Tại Hội thảo: Quốc hội với việc đàm phán, phê chuẩn và thực hiện các Hiệp định thương mại tự do (FTA) vừa được Ủy ban Đối ngoại (Quốc hội) phối hợp với cơ quan phát triển Hoa Kỳ tổ chức, Thứ trưởng Bộ Công Thương Trần Quốc Khánh cho biết, các FTA đặt ra yêu cầu rất sâu về thương mại hàng hóa như xóa bỏ gần như 100% thuế nhập khẩu và xuất khẩu…

Tuy nhiên, một trong những điểm đàm phán FTA thế hệ mới là bảo hộ đầu tư. Các nước tham gia TPP (Hiệp định đối tác kinh tế xuyên Thái Bình Dương) đặt ra yêu cầu NĐT được phép đưa các vụ việc tranh chấp với cơ quan Nhà nước ra xử tại Trung tâm trọng tài quốc tế và minh bạch hóa toàn bộ tiến trình giải quyết tranh chấp. Việc giải quyết tranh chấp này được áp dụng cho cả giai đoạn tiền thành lập, là giai đoạn trước khi cấp giấy phép, áp dụng cho cả hoạt động đầu tư…

“Rất nhiều ý kiến cho rằng, đây là cơ chế có thể làm hạn chế quyền của Chính phủ trong việc ban hành các chính sách vì mục tiêu công cộng. Nhưng, cơ chế này Việt Nam đã đồng ý khi ký hiệp định thương mại với Hoa Kỳ. Trong Hiệp định TPP, nội dung này sẽ được chốt lại, nhưng vẫn có một nội dung bảo đảm cho Chính phủ có khoảng không cần thiết để đưa ra chính sách vì mục tiêu công cộng”, ông Khánh cho hay.

Bà Silva Hernandez, nguyên Thượng nghị sỹ Mexico chia sẻ, FTA thế hệ mới không có mẫu hình duy nhất. Sở dĩ gọi là FTA thế hệ mới bởi nếu trước đây, các FTA chỉ liên quan đến lĩnh vực hàng hóa đơn thuần thì nay bổ sung thêm các cam kết về phương diện đầu tư, lao động, môi trường, nhân quyền…

“Chúng ta tưởng rằng, nhiều lĩnh vực chẳng liên quan đến thương mại nhưng trong đàm phán các đối tác vẫn đưa vào và yêu cầu thực hiện. Mục tiêu chính cuối cùng của FTA là mang lại lợi ích cho người tiêu dùng và nhà sản xuất. Các đối tác yêu cầu mở rộng ra các lĩnh vực là để đảm bảo hoạt động được minh bạch. Quan trọng hơn là đảm bảo các điều kiện cần thiết để bảo vệ người tiêu dùng và cung cấp công cụ cho nhà sản xuất để họ sản xuất được sản phẩm tốt hơn”, bà Silvia cho hay.

Đề cập đến vấn đề này, Phó chủ nhiệm Ủy ban Đối ngoại Quốc hội, TS. Ngô Đức Mạnh cho rằng, việc đưa ra các sáng kiến liên kết thương mại ngày càng mở hơn, độ cam kết sâu hơn cũng đặt ra nhiều thách thức đối với nước ta, do hệ thống pháp luật chưa đầy đủ, chưa phù hợp để thực hiện các cam kết quốc tế. Thế nhưng qua Hội thảo, nhiều ý kiến tỏ ra băn khoăn với vai trò còn mờ nhạt của các cơ quan Quốc hội với các FTA thời gian qua, trong khi Hiến pháp quy định, Quốc hội Việt Nam có vai trò phê chuẩn các điều ước, hiệp định quốc tế, ban hành văn bản luật để nội luật hóa các cam kết quốc tế.

Nguyên Chủ nhiệm Ủy ban Đối ngoại Quốc hội, ông Vũ Mão nêu lại bài học chuẩn bị đàm phán gia nhập WTO, khi cho rằng thời gian để Việt Nam chuẩn bị đến khi gia nhập là quá dài, làm mất đi nhiều cơ hội trong hợp tác kinh tế, đầu tư và phát triển kinh tế đất nước. Ông cũng thẳng thắn thừa nhận, sở dĩ có tình trạng như vậy do lúc đó Quốc hội đã không vào cuộc từ đầu và không được thông nhiều đến vấn đề này. Chỉ đến nhiệm kỳ của mình, khi giữ vai trò Chủ nhiệm Ủy ban Đối ngoại, ông Vũ Mão mới thấy đây là việc của mình và sau đó mọi việc đã tiến triển rất nhanh.

“Chúng ta đã không có nhận thức đầy đủ về vai trò của Quốc hội trong quá trình đàm phán FTA, nên cứ lừng khừng, kéo dài. Việc chuẩn bị gia nhập tổ chức WTO kéo dài tới 11 năm là bài học cần được rút kinh nghiệm nghiêm túc, không nên để lặp lại”, ông Mão nói.

Từ câu chuyện này, nhiều ý kiến đề nghị làm rõ hơn vai trò của Quốc hội đối với việc đàm phán, ký kết và thực hiện các FTA. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, trong quá trình này, Quốc hội đóng vai trò quan trọng trong việc củng cố và hoàn thiện cơ sở pháp lý để hỗ trợ các DN trong nước nâng cao khả năng cạnh tranh, thu hút các NĐT trong và ngoài nước.

Bên cạnh đó, trong quá trình đàm phán, Quốc hội thực hiện trao đổi, thảo luận và đối thoại với DN thuộc các thành phần kinh tế của các địa phương, lắng nghe ý kiến, đề xuất của cử tri và đối thoại với DN, các nhà sản xuất để đưa ra quyết định phân bổ nguồn lực một cách hợp lý. Đặc biệt, sau khi Hiệp định đã ký kết, Quốc hội thẩm tra hiệp định đó, đánh giá tác động có thể có đối với nền kinh tế trước khi xem xét phê chuẩn hiệp định.

“Là cơ quan đại diện dân cử cao nhất, Quốc hội phải phát huy vai trò đại diện của mình để phản ánh kịp thời và hiệu quả các ý kiến, nguyện vọng của các bên, các đối tượng có lợi ích liên quan trong quá trình đàm phán, ký kết và thực thi các cam kết trong FTA. Sự gắn kết giữa các nhà đàm phán với các đại biểu Quốc hội và các DN là một kênh hữu hiệu để tăng cường vai trò đại diện và góp phần nâng cao hiệu quả quá trình đàm phán các FTA”, TS. Ngô Đức Mạnh phát biểu.