Trung – Nhật và cuộc chiến tranh giành sự ảnh hưởng ở Đông Nam Á

China - Japan

Trong lần đầu viếng thăm các quốc gia Đông Nam Á, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đã công bố kế hoạch xây dựng một "Con đường tơ lụa trên biển". Tháng 11 năm sau, chính phủ Trung Quốc đã thành lập Quỹ Con đường Tơ lụa, và đóng góp ngay 40 tỷ USD, quỹ này được sử dụng để đầu tư cả cơ sở hạ tầng giao thông vận tải đường bộ lẫn trong kế hoạch "mở rộng các hải cảng và khu công nghiệp ở châu Á, Trung Đông, châu Phi và châu Âu". Với quy mô thị trường, tiềm năng kinh tế, và vị trí của Đông Nam Á thì khu vực này là yết hầu của con đường tơ lụa trên biển mà Trung Quốc đang dốc sứ thực hiện.

Đầu năm 2015, với sự tham gia của nhiều nền kinh tế quan trọng, Trung Quốc đã thành lập Ngân hàng Đầu tư cơ sở hạ tầng châu Á hay còn gọi là AIIB. Ngân hàng "sẽ tập trung phát triển cơ sở hạ tầng và các ngành sản xuất khác ở châu Á, bao gồm cả năng lượng, giao thông vận tải và viễn thông, cơ sở hạ tầng nông thôn và phát triển nông nghiệp", và một số lĩnh vực khác. Phần lớn các nước Đông Nam Á đang có nhu cầu đầu tư các lĩnh vực này, và các nước trong khu vực có thể trở thành khách hàng ưu tiên khi ngân hàng này mở cửa chính thức

Sáng kiến con đường tơ lụa trên biển và ngân hàng AIIB đều nhằm mục đích buộc chặt nền kinh tế của Trung Quốc vào nền kinh tế những nước láng giềng. Ngoài mục đích tích luỹ lợi ích kinh tế, cái mà Trung Quốc còn muốn nhắm tới là thâm nhập sâu vào nền kinh tế của khu vực Đông Nam Á, cùng với đó là gia tăng ảnh hưởng và quyền lực.

Trên thực tế, các sáng kiến này có thể gây nên những lo lắng, cho cả khu vực Đông Nam Á – khu vực vẫn mong muốn thắt chặt quan hệ kinh tế hơn với Trung Quốc, nhưng lại không thấy mình phải lệ thuộc vào Bắc Kinh, và cho các cường quốc ngoài khu vực, trong đó có Mỹ, vốn cũng có lợi ích trong khu vực.

Những động thái gần đây của Trung Quốc đã làm cho Washington và các đồng minh đứng người không yên, và Nhật Bản là một trong số đó. Nhật Bản đang là nhà đầu tư trực tiếp nước ngoài quan trọng đối với khu vực Đông Nam Á và từ lâu đã có kế hoạch đầy tham vọng trong việcđầu tư cơ sở hạ tầng trong khu vực. Tokyo đang có hành động thể hiện điều này.

Trong tháng 7, Nhật Bản cam kết một dự án vốn đã có ý tưởng trong nhiều năm, là đồng ý tham gia, hợp tác với Myanmar và Thái Lan để xây dựng và phát triển khu công nghiệp Dawei dọc theo bờ biển Andaman của Myanmar. Nhật Bản cũng có thể sẽ tiến hành đầu tư vào Ennore, một hải cảng lớn của Ấn Độ trên vịnh Bengal để hỗ trợ cho Dawei, nhằm phát triển các trung tâm công nghiệp và vận chuyển riêng của mình dọc theo con đường tơ lụa trên biển trong tương lai của Trung Quốc.

Nhìn rộng hơn, Nhật Bản và Ngân hàng Phát triển Châu Á do nước này dẫn đầu, từ lâu đã âm thầm đầu tư vào hành lang kinh tế Đông-Tây, nối Việt Nam với Myanmar qua Lào và Thái Lan. Nhật Bản cũng đã cấp tiền tài trợ cho Campuchia xây dựng một cây cầu bắc qua sông Mekong nối với Việt Nam. Vào tháng 7 năm 2015, Thủ tướng Nhật Bản Shinzo Abe đã "cam kết gói viện trợ trị giá 750 tỷ Yên (khoảng 6,1 tỷ USD) cho các quốc gia dọc theo sông Mekong như một phần kế hoạch để tăng thêm 25% quỹ của Nhật Bản và ADB cho các dự án cơ sở hạ tầng".

Nhật Bản có kế hoạch tiếp cận sâu rộng hơn vào khu vực Đông Nam Á

Ngân hàng Hợp tác Quốc tế Nhật Bản (JBIC) cũng đã đầu tư vào Quỹ Challenger Emerging Market Fund LP và Quỹ cơ sở hạ tầng CapAsia ASEAN III LP, với mục đích đầu tư cơ sở hạ tầng cơ bản tại các nền kinh tế châu Á mới nổi.

Việc tăng cường đầu tư như vậy chỉ mới là một phần trong kế hoạch tiếp cận sâu rộng hơn của Nhật Bản vào khu vực Đông Nam Á. Với lịch sử đế quốc của mình, Nhật Bản không phải là chú chim bồ câu hòa bình cho mối quan hệ của Tokyo với Seoul và Bắc Kinh. Nhưng nói đến xâm lược, thì khu vực chỉ thực sự lo lắng về Trung Quốc. Đông Nam Á nói chung đã hoan nghênh sự tham gia của Nhật Bản, cho cả vấn đề về lợi ích kinh tế lẫn vai trò đối trọng với sự ảnh hưởng ngày càng tăng của Trung Quốc.

Về phần mình, Nhật Bản cố gắng xây dựng quan hệ đối tác rộng rãi với các quốc gia trọng yếu của khu vực. Nước này đã nâng tầm quan hệ và có các thỏa thuận đối tác chiến lược với Việt Nam, Malaysia, Indonesia, và Philippines. Bộ Quốc phòng Nhật Bản cũng đã ký kết biên bản ghi nhớ tương tự như vậy với Việt Nam, Indonesia, và Philippines về hợp tác và trao đổi, và sắp tới là Malaysia.

Không có gì ngạc nhiên khi tất cả các thỏa thuận này đều có điều khoản liên quan đến an ninh hàng hải, và mở đường cho sự liên kết đào tạo và chuyển giao trang thiết bị. Đáng chú ý là Nhật Bản đã cam kết hỗ trợ xây dựng năng lực cho các cơ quan thực thi pháp luật trên biển của Việt Nam và Cảnh sát biển Philippines. Tokyo cũng đang giành cho Manila một khoản vay với lãi suất thấp để mua 10 tàu tuần tra cao tốc mới của Nhật Bản. Tương tự như vậy, nước này cung cấp cho Việt Nam 06 tàu tuần tra cao tốc đã qua sử dụng, trong số này có 02 tàu trước đây phục vụ trong biên chế đội tàu tuần tra của Cục Thủy sản Nhật Bản.

Đặc biệt mối quan hệ quốc phòng Nhật Bản - Philippines phát triển mạnh mẽ hơn trong thời gian gần đây. Philippines đã bày tỏ quan tâm muốn mua máy bay trinh sát biển P-3C Orion của Nhật, nhằm tăng cường đáng kể khả năng giám sát lãnh hải và vùng biển của mình. Tháng 5 và6 vừa qua, Lực lượng phòng vệ Biển của Nhật Bản và Hải quân Philippine đã có cuộc tập trận chung lần đầu tiên. Manila và Tokyo thậm chí còn đưa ra một thỏa thuận viếng thăm, theo đó sẽ cho phép lực lượng của Nhật Bản đồn trú tại Philippines. Xét lịch sử Nhật Bản chiếm đóng Philippines trong Thế chiến II, thì hành động trên được đánh giá là bước đi táo bạo của cả hai nước.

Ngoài các nước trong khu vực, Nhật Bản còn phát triển quan hệ với các cường quốc bên ngoài mà có quan tâm đến Đông Nam Á. Shinzo Abe đang theo đuổi chiến lược xây dựng mối quan hệ sâu sắc hơn, đặc biệt là trong lĩnh vực quốc phòng, với Ấn Độ và Úc. Cả hai quốc gia này cùng bày tỏ mối quan tâm và lo ngại ngày càng tăng của họ về vấn đề Biển Đông. Úc đã quyết định mua tàu ngầm của Nhật Bản, điều này tạo điều kiện hiệp đồng tác chiếntốt hơn cho lực lượng hải quân hai nước cũng như với Mỹ. Nhật Bản đang cố gắng hỗ trợ để tìm cách nâng cao mối liên kết kinh tế giữa Ấn Độ với Đông Nam Á và Đông Á. Các cuộc tập trận chung trên biển giữa Ấn Độ-Nhật Bản và Mỹ-Ấn-Nhật được tổ chức thường xuyên hơn là để chuẩn bị tốt hơn cho các lực lượng hải quân hoạt động cùng nhau trên vùng biển châu Á.

Đông Nam Á vẫn là một ưu tiên đối với chính phủ Shinzo Abe

Nhật Bản đã có rất nhiều sáng kiến và các hoạt động hướng ngoại hơn so với một nước vốn từ lâu khôngcóhoạt động đối ngoại mạnh mẽ như vậy. Nhật Bản hy vọng sẽ đạt được điều gì? Đông Nam Á vẫn phải là một ưu tiên đối với chính phủ Shinzo Abe và người kế nhiệm ông, Nhật Bản chắc chắn sẽ thu được một số kết quả tích cực.

Thứ nhất, phát triển kinh tế trong khu vực Đông Nam Á là một lợi ích tiềm năng cho nền kinh tế của Nhật Bản. Khu vực mà năm 2012 có 90 triệu dân thuộc tầng lớp trung lưu và dự kiến sẽ tăng lên 400 triệu vào năm 2020. Do đó, đâysẽ là một thị trường hấp dẫn cho các nhà xuất khẩu Nhật Bản, trong khi đó chi phí lao động ở khu vực này thấp hơn so với Trung Quốc và đang khát khao thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài từ Nhật Bản để tăng cường đầu tư cơ sở hạ tầng vốn đang yếu kém của mình. Việccác nhà đầu tư đa quốc gia của Nhật Bản chuyển hướng đầu tư từ Trung Quốc sang Đông Nam Á sẽ giúp giảm bớt sự phụ thuộc kinh tế của Nhật Bản vào Bắc Kinh.

Thứ hai, việc hỗ trợ phát triển nước ngoài và đầu tư trực tiếp nước ngoài có thể giúp hạn chế phần nào sự hiện diện của Trung Quốc ở khu vực Đông Nam Á, hay ít nhất cũng giúp pha loãng ảnh hưởng tài trợ đến từ Bắc Kinh. Như Dan Blumenthal, Gary Schmitt, đã lập luận trong một nghiên cứu về an ninh tài nguyên cho Nhật Bản rằng, phát triển và thắt chặt mối quan hệ kinh doanh với kinh doanh và chính phủ với chính phủ có thể "làm cho Tokyo có được các đối tác quan trọng hơn", và cũng làm cho "các nước tiếp nhận đầu tư phụ thuộc nhiều hơn vào thị trường Nhật Bản." Nói cách khác, chiến lược của Nhật Bản trong khu vực Đông Nam Á là tìm cách phủ nhận sự ảnh hưởng của Trung Quốc trong khu vực.

Thứ ba, những nỗ lực của Nhật trong việc hỗ trợ xây dựng năng lực cho các lực lượng hải quân và cảnh sát biển của các nướcĐông Nam Á sẽ tạo thế cân bằng quyền lực nhất định ở Biển Đông,giúp giữ vững ổn định trong khu vực. Lực lượng Hải quân Đông Nam Á dường như không cân sức với Trung Quốc về số lượng, mặc dù vậy, với chỉ một chiến lược và quyết tâm "phòng thủ tối thiểu đáng tin cậy" như Philippines đang theo đuổi, cũng có thể buộc Trung Quốc phải suy nghĩ lại trước khi ra quyết định mạnh hơn trong tranh chấp ở Biển Đông. Nhật Bản phụ thuộc nhiều vào Biển Đông vì đây là tuyến đường biển rất quan trong cho hàng hóa xuất nhập khẩu của Nhật Bản và đặc biệt là năng lượng - hòa bình tại những vùng biển này là một trong những lợi ích cốt lõi của Nhật Bản.

Tương tự như Philipines, một số quốc gia ven biển có đủ năng lực để bảo vệ lợi ích hàng hải của họ, và điều này sẽ đảm bảo choBiển Đông không phải là câu chuyện "dễ dàng" với Trung Quốc. Bắc Kinh đã rút bớt các thiết bị khí tài trên khu vực giữa Trung Quốc và Biển Hoa Đông, điều này thể hiện các mối quan tâm của Trung Quốc đã thay đổi. Tokyo tuy không thể hiện ra mặt song Nhật Bản rất vui mừng trước việc Bắc Kinh tập trung mối quan tâm và dành nguồn lực vào khu vực Biển Đông thay vì tạo ra các thách thức đối với quyền kiểm soát quần đảo Senkaku của Nhật Bản.

Cuối cùng là Nhật Bản đang cùng với các đối tác có lợi ích ở biển Đông tích cực chuẩn bị cho cuộc chiến tăng cường răn đe, từ đó làm giảm nguy cơ xảy ra xung đột. Tất nhiênlà các hành động này nâng cao vị thế của Nhật Bản và đóng góp có ý nghĩa cho các đồng minh trong trường hợp xảy ra xung đột.

Các hoạt động của Trung Quốc ở Đông Nam Á và Biển Đông đang là nguyên nhân gây ra nhiều cuộc tranh cãi, cả bên trong và ngoài khu vực. Mặc dù Nhật Bản không phải là đối thủ quân sự của Trung Quốc, nhưng Tokyo vẫn có một số lợi thế quan trọng nhất định. Không giống như Trung Quốc, Nhật Bản không có tham vọng về lãnh thổ trong khu vực và các nước Đông Nam Á đều mong muốn và chào đón sự tham gia sâu hơn của Nhật Bản vào khu vực. Cũng không giống Trung Quốc, Nhật Bản có chia sẻcác lợi ích chung trong khu vực với một số đồng minh và đối tác, trong đó có Mỹ, Australia, Ấn Độ và Hàn Quốc.

Bài viết này đã chỉ ra rằng không chỉ có Bắc Kinh là nước duy nhất tham gia vào chiến lược đang phát triển ở Đông Nam Á mà Tokyo cũng đã tham gia cuộc chơi với sự tự tin mạnh mẽ.

Tác giả Michael Mazza là một nhà nghiên cứu về chính sách đối ngoại và quốc phòng tại Viện Doanh nghiệp Mỹ (AEI).

Theo http://nationalinterest.org - PT

Từ khóa: Trung Quốc, Nhật Bản, cuộc chiến, tranh giành, ảnh hưởng, Đông Nam Á