Bước đi nào cho doanh nghiệp Việt trước thế giới biến động?

1 vu thanh tu anh 01

Thế giới thay đổi nhanh và khó lường, tác động đáng kể đến nền kinh tế mở của Việt Nam. Doanh nghiệp cần tính toán những “kịch bản” nào và phải chuẩn bị ra sao là vấn đề được đặt ra tại hội thảo “Doanh nghiệp Việt Nam trước cục diện thị trường Mỹ và thế giới sau Trump” diễn ra cuối tuần qua tại TPHCM do Trung tâm Nghiên cứu kinh doanh và Hỗ trợ doanh nghiệp (BSA) phối hợp với Câu lạc bộ Doanh nghiệp dẫn đầu (LBC) tổ chức.

Sự khó lường từ vị tổng thống mới của Mỹ

Nhận xét về Tổng thống đắc cử Donald Trump của Mỹ, ông Bùi Quang Vinh - nguyên Bộ Trưởng Bộ Kế hoạch Đầu tư, nói ngắn gọn trong ba chữ “b”: bảo hộ, bài ngoại và bất thường. Theo ông Vinh, ông Trump bất thường và khó đoán, nhưng không phải những điều ông ấy nói đều được thực hiện và trở thành chính sách của Mỹ. Cần lưu ý bên cạnh ông ta là cả một bộ máy tư vấn tham mưu.

Dưới thời của ông Trump, chưa biết khi nào TPP sẽ được thông qua. Ông Vinh cho rằng điều này dứt khoát ảnh hưởng đến Việt Nam trên cả ba mặt: đầu tư, thương mại và thể chế. “Tôi đã kỳ vọng TPP tạo ra động lực, áp lực để thay đổi thể chế. Không còn TPP, việc thay đổi thể chế sẽ rất chậm. Và điều này thật đáng lo”, ông Vinh nói và dẫn thêm rằng trong kỳ họp Quốc hội vừa qua, nhiều dự luật vốn được sửa đổi theo hướng đáp ứng các tiêu chuẩn TPP đã bị dừng lại.

Vị cựu bộ trưởng Bộ Kế hoạch và Đầu tư cho rằng những thay đổi sắp đến từ Mỹ sẽ ảnh hưởng rất nhiều đến một nền kinh tế mở như Việt Nam. Về độ mở của kinh tế Việt Nam, ông Vinh đề cập tới chỉ số tổng giá trị ngoại thương (kim ngạch xuất nhập khẩu)/GDP của Việt Nam năm 2015 là 180%, gấp hơn 4 lần so với con số 40% của Trung Quốc; hay chỉ số FDI/GDP là 46%, lớn hơn con số 12% của Trung Quốc. Trước viễn cảnh khó đoán định của TPP, ông Vinh cho rằng Việt Nam cần tìm ra một khuôn khổ pháp lý mới, một giải pháp thương mại mới để mở rộng quan hệ với Mỹ.

Về vấn đề này, TS. Vũ Thành Tự Anh - Giám đốc nghiên cứu, Chương trình Giảng dạy kinh tế Fulbright, gợi ý Việt Nam nên tích cực đàm phám song phương với Mỹ dựa trên những nền tảng sẵn có là Hiệp định Thương mại Việt - Mỹ (BTA) 2001 và những thỏa thuận khi ký kết WTO năm 2007. Theo ông Tự Anh, việc này sẽ đơn giản hơn nhiều so với phải chờ 10 thành viên còn lại trong TPP. Và trong quá trình thương thảo, các doanh nghiệp cần tích cực tiếp xúc với Chính phủ để nêu rõ mong muốn của mình, tránh trường hợp “ván đã đóng thuyền” thì sẽ không thay đổi được.

Bàn về chính sách của Trump với Trung Quốc và ảnh hưởng đến Việt Nam, ông Tự Anh đặt ra những kịch bản rất đáng lo. Nếu ông Trump có cuộc chiến thương mại với Trung Quốc, ví như trừng phạt kinh tế, hay áp mức thuế 45%..., và khi Trung Quốc không xuất khẩu được sang Mỹ, họ sẽ xuất khẩu sang các nước khác trong đó có Việt Nam. Khi đó, mức độ nhập siêu của Việt Nam trong quan hệ thương mại với Trung Quốc càng trầm trọng. Hoặc nếu Trung Quốc vẫn muốn xuất khẩu sang Mỹ, họ sẽ đi đường vòng qua Việt Nam, và trong những trường hợp sản phẩm của họ kém chất lượng, bị kiện, bị điều tra, uy tín của doanh nghiệp Việt Nam sẽ bị ảnh hưởng. Đây sẽ là tình huống “con sâu làm rầu nồi canh”. Chưa kể họ sẽ đẩy những công nghệ bẩn, lạc hậu sang và biến Việt Nam thành một bãi rác.

Tuy vậy, có thể Trump sẽ không chọn phương án này. Những gì ông đang làm đến thời điểm hiện nay có vẻ như chỉ để gây sức ép, tạo ra một thế trận thuận lợi cho những thương lượng giữa Mỹ với Trung Quốc sau này.

Thế giới đầy biến động

“Chúng ta đang đứng trước một chân trời mới về khoa học công nghệ, không được phép tụt hậu, không được phép lỡ tàu. Cách đây hai, ba trăm năm, sự tụt hậu đó là khoảng cách giữa người đi bộ với ngựa, tiếp đến là giữa người và xe lửa. Nhưng ngày nay, chỉ cần trễ một chút thôi, đó sẽ là khoảng cách giữa một người đi bộ và tên lửa - một khoảng cách rất xa mà không biết bao giờ mới đuổi kịp”.

TS. Vũ Thành Tự Anh, Chương trình Giảng dạy kinh tế Fulbright

Không chỉ có Mỹ, những nhân tố thay đổi khác đều có thể ảnh hưởng đến Việt Nam. Trong phần chia sẻ của mình, chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan đề cập đến nhân tố Liên hiệp châu Âu. Bà cho rằng sự tan rã của liên minh này cũng là điều đáng quan tâm. Sau Brexit, ai dám chắc sẽ không có những sự thoái lui tương tự? Bà Lan gợi ý Việt Nam cần bám sát những nước lớn trong Liên hiệp châu Âu để duy trì mối quan hệ với họ.

Nhân tố thứ hai mà bà Lan nói đến là cộng đồng kinh tế ASEAN. Theo nhìn nhận của bà, cộng đồng này cũng đang có sự phân tán. Philippines và Malaysia có xu hướng nghiêng về Trung Quốc và có thể thấy, Trung Quốc đã có kế hoạch chia rẽ ASEAN để tạo tầm ảnh hưởng.

Hai “nhân tố” nữa là vai trò của công nghệ và sự ảnh hưởng của biến đổi khí hậu - môi trường. Bà Lan dẫn báo cáo của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) chỉ ra rằng dưới tác động của công nghệ tự động hóa, trong vòng 20 năm nữa, lao động ngành dệt may mất 86% việc làm. Về ảnh hưởng của biến đổi khí hậu, mọi người đã được chứng kiến rõ trong năm 2016 nhưng đó mới chỉ là sự bắt đầu.

Nghiêm trọng hơn, tất cả những điều trên có thể sẽ tác động đến Việt Nam cùng một lúc chứ không riêng rẽ. Đó là phần rất khó, nhưng cần nhìn vào những cái khó đó để tính toán và chuẩn bị, theo bà Lan.

Hướng đi nào cho chúng ta?

Ở góc độ doanh nghiệp, lời khuyên mà ông Vinh dành cho doanh nghiệp là phải có khát vọng nâng cao năng lực đáp ứng các yêu cầu quốc tế; đồng thời đừng quên thị trường nội địa, một thị trường có hơn 90 triệu dân, gần bằng 10 nước nhỏ ở châu Âu. Bà Phạm Chi Lan nhắn thêm doanh nghiệp đừng quên câu chuyện hợp tác giúp nhau cùng tăng sức mạnh.

TS. Vũ Thành Tự Anh đưa ra nhận xét: dù Trump có lên hay xuống, các vấn đề về cơ cấu kinh tế Việt Nam vẫn còn đó; dù có biến đổi khí hậu như thế nào đi nữa, những nút thắt tăng trưởng của chúng ta vẫn còn đó. Điều đó có nghĩa là bất chấp những gì đang diễn ra bên ngoài, những yếu kém nội tại của chúng ta vẫn còn nguyên vẹn. Nếu không giải quyết những yếu kém nội tại ấy, sự biến đổi bên ngoài làm cho các vấn đề đó càng nghiêm trọng hơn. “Chúng ta phải quay lại thay đổi chính mình. Ở tầm quốc gia, cần cải cách cơ cấu, cải cách thể chế để gia tăng nội lực; ở tầm vi mô, như bà Chi Lan đã chia sẻ, doanh nghiệp phải làm thế nào đó để tăng năng suất”, ông nói.

TS. Tự Anh chia sẻ thêm: “Chúng ta đang đứng trước một chân trời mới về khoa học công nghệ, không được phép tụt hậu, không được phép lỡ tàu. Cách đây hai, ba trăm năm, sự tụt hậu đó là khoảng cách giữa người đi bộ với ngựa, tiếp đến là giữa người và xe lửa. Nhưng ngày nay, chỉ cần trễ một chút thôi, đó sẽ là khoảng cách giữa một người đi bộ và tên lửa - một khoảng cách rất xa mà không biết bao giờ mới đuổi kịp. Tất nhiên, làn sóng lớn khó cưỡng lại cũng sẽ đẩy chúng ta về phía trước, chúng ta cũng sẽ đi, vấn đề là đi nhanh hay đi chậm, chủ động hay bị động”.

Để phát triển khu vực Đồng bằng sông Cửu Long

TBKTSG lược ghi nội dung chia sẻ của Tiến sĩ Vũ Thành Tự Anh - Giám đốc nghiên cứu, Chương trình Giảng dạy kinh tế Fulbright và ông Bùi Quang Vinh - nguyên Bộ trưởng Bộ Kế hoạch Đầu tư, tại buổi trao đổi giữa đoàn chuyên gia kinh tế với bốn tỉnh thành ABCD Mekong (An Giang, Bến Tre, Cần Thơ, Đồng Tháp) ở Bến Tre về phát triển nội lực và xây dựng liên kết vùng ĐBSCL để ứng biến trong bối cảnh mới.

TS. Vũ Thành Tự Anh: Cần tăng tỷ lệ doanh nghiệp trên số dân

- Gần đây, các tỉnh ĐBSCL quan tâm nhiều về chỉ số năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (PCI). Tuy vậy, theo nghiên cứu của chúng tôi về mối tương giữa PCI và thu nhập bình quân đầu người tại một số tỉnh miền Trung, tỉnh có chỉ số PCI cao chưa chắc thu nhập bình quân đầu người ở đó cao và ngược lại. Thế nhưng, nếu tăng 1 doanh nghiệp trên 1.000 dân thì sẽ giúp tăng thu nhập của người dân. Do vậy, các tỉnh cần tránh chạy theo chỉ số PCI mà quên đi những yếu tố khác, và nên đặt doanh nghiệp vào trọng tâm xây dựng chính sách phát triển kinh tế của tỉnh.

Về nhân lực, cũng cần xác định rõ địa phương mình cần nguồn lực như thế nào để xây dựng cho phù hợp. Đồng Tháp mạnh về lúa gạo và nuôi cá ba sa, thế nhưng Đại học Đồng Tháp không có ngành nào về cá ba sa hay lúa gạo. Khi cá bị bệnh, doanh nghiệp vẫn phải tìm kiếm chuyên gia và giải pháp từ TPHCM!

Về nông nghiệp, dưới ảnh hưởng của biến đối khi hậu, nước mặn xâm nhập, nước thượng nguồn bị ngăn lại, nước ngầm bị sụt giảm, ĐBSCL đối mặt tình trạng nguồn nước sản xuất ít đi và chất lượng nước xấu hơn. Điều này đòi hỏi phải thay đổi cơ cấu nông nghiệp. Bên cạnh đó, không những công nghiệp hóa nông nghiệp mà còn phải công nghệ hóa nông nghiệp. Công nghệ gen và sinh học mở ra những chân trời mới và sẽ giúp ĐBSCL thích nghi với bối cảnh mới.

Về hạ tầng, phải kết nối được ĐBSCL với TPHCM. Nếu không có đường cao tốc kết nối, sẽ rất khó giảm chi phí sản xuất đầu vào và tăng giá trị gia tăng đầu ra cho sản phẩm của doanh nghiệp sản xuất kinh doanh tại ĐBSCL.

Ông Bùi Quang Vinh: Cốt tủy là sự chủ động của các tỉnh

- Tôi nghĩ các tỉnh phải xây dựng được chữ tín cho cả doanh nghiệp và nông dân. Điều này rất quan trọng trong hợp tác làm ăn, nhất là đối với nước ngoài. Làm chuỗi giá trị mà không có chữ tín trong giá trị thì vô giá trị.

Về nông nghiệp, thay vì chạy theo số lượng như trước đây thì hãy quan tâm đến hiệu quả, chất lượng. Quan điểm này dần có sự thay đổi từ trung ương nhưng các địa phương nên có tiếng nói mạnh mẽ.

Về thích nghi với biến đổi khí hậu, Hà Lan gần đây đã thừa nhận là có vấn đề trong giải pháp xây đê chống biển. Tôi cho rằng chúng ta cần sống chung với lũ, không nhất thiết phải làm đê bao chống mặn. Một giáo sư của Harvard khi đề cập đến ĐBSCL đã nhận xét chúng ta đi ngược lại với tự nhiên khi xây đê bao ngăn lũ làm lúa vụ ba. Câu chuyện này có yếu tố lịch sử, nhưng hiện tại đã khác và đây là thời điểm để chúng ta nghiêm túc nhìn lại vấn đề này.

Về trồng rừng, xây dựng hệ sinh thái ven biển, các tỉnh nên chủ động quy hoạch và làm ngay, vì nếu chờ Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn theo quy trình thì rất chậm. Và đừng lo về kinh phí trồng rừng, chúng ta có thể kêu gọi sự hỗ trợ từ các tổ chức quốc tế, chỉ sợ làm không hiệu quả mà thôi.

Nguồn: Đức Tâm / Thời báo Kinh tế Sài Gòn

Từ khóa: bước đi nào, doanh nghiệp Việt, thế giới biến động